Wiek dzieciństwa i czas dojrzewania to okresy, w których kształtuje się charakter i tożsamość dziecka. Niestety zdarza się, że pojawiają się trudności psychologiczne, z którymi dziecko nie jest w stanie samo sobie poradzić. Bagatelizowanie pojawiających się problemów może prowadzić do poważnych konsekwencji i nawarstwiania się trudności. Jakie są najczęstsze problemy psychologiczne dzieci i młodzieży oraz jakie formy wsparcia są dla nich dostępne? (Anna Obrzut, listopad 2016)

Pewnym paradoksem jest fakt, że na początku XXI wieku wskaźniki zdrowia fizycznego dzieci i młodzieży w wielu miejscach na świecie uległy poprawie, podczas gdy wskaźniki zdrowia psychicznego uległy pogorszeniu. Statystyki Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wskazują, że 10 – 20% dzieci i młodzieży cierpi na zaburzenia psychiczne. Przyczynami zaburzeń mogą być zarówno czynniki biologiczne, jak i psychospołeczne, wynikające z otoczenia, w którym przebywa dziecko. Główne problemy psychologiczne jakie możemy wyróżnić to: zaburzenia zachowania i emocji, zaburzenia lękowe, zaburzenia depresyjne, zespół nadpobudliwości psychoruchowej, zaburzenia odżywiania oraz uzależnienia.

Zaburzenia zachowania i emocji

Aby można było mówić o zaburzeniach zachowania, musi istnieć pewien charakterystyczny dla dziecka wzorzec zachowania, który się powtarza. Zachowanie to jest nieadekwatne do wieku dziecka, i niezgodne z oczekiwaniami społecznymi. Jeżeli dziecko narusza swoim zachowaniem powszechnie przyjęte normy, możemy mieć do czynienia z zaburzeniami zachowania. Dzieci z zaburzeniami zachowania, często wdają się w bójki, zachowują się w sposób agresywny, buntowniczy i naruszający normy społeczne. Mogą także opuszczać lekcje w szkole, lub uciekać z domu. Jeżeli zdarzają się kradzieże lub niszczenie przedmiotów, także możemy mówić o zaburzeniach zachowania. Zaburzenia zachowania mogą objawiać się także nieprzystosowaniem społecznym, kiedy dziecko źle funkcjonuje w swojej grupie rówieśniczej i rodzinnej. Zaburzenia zachowania są niekorzystne zarówno dla dziecka (utrudniają nawiązywanie satysfakcjonujących relacji z innymi) jak i dla otoczenia, w którym ono funkcjonuje. Kolejnym problemem mogą być zaburzenia emocjonalne. Jeżeli występują one u dziecka to może przeżywać ono nieprzyjemne emocje, takie jak np. lęk lub złość, częściej i intensywniej niż inne dzieci. Dziecko może mieć trudności z wyrażaniem swoich emocji w sposób, który byłby akceptowany społecznie. Takie dzieci mogą wybuchać złością, zachowywać się agresywnie względem innych, niszczyć w złości przedmioty lub też kierować agresję na siebie. U dzieci z problemami emocjonalnymi możemy obserwować albo nadmierną aktywność, która dezorganizuje działanie grupy lub też bierność i pozostawanie na uboczu. Te zachowania mogą powodować, że dzieci stają się odrzucane przez grupę. Zaburzenia emocjonalne i zaburzenia zachowania możemy także obserwować u młodzieży. Wiek dojrzewania jest trudnym czasem, w którym następuje wiele zmian zarówno na poziomie fizycznym, jak i na poziomie psychicznym. Nastolatek musi się nauczyć akceptować pojawiające się zmiany, jednak nie zawsze jest w stanie radzić sobie z różnymi konfliktami, które się pojawiają. W wieku nastoletnim, obserwuje się często pewną labilność emocjonalną. Młodym ludziom nie zawsze łatwo jest kontrolować swoje emocje, które zwykle są intensywnie przeżywane. Jeżeli wahania nastrojów są bardzo nasilone i utrudniają funkcjonowanie danej osoby, możemy mówić o problemach emocjonalnych.

Zaburzenia lękowe

Zarówno u dzieci, jak i u młodzieży, mogą występować zaburzenia lękowe. Do najczęściej występujących należą: lęk separacyjny, lęk uogólniony, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, fobie. W przypadku małych dzieci, najczęściej występuje lęk separacyjny. Lęk separacyjny jest czymś naturalnym w rozwoju dzieci, problem zaczyna się wtedy, kiedy lęk ten staje się bardziej nasilony, utrzymuje się przez dłuższy czas i utrudnia normalne funkcjonowanie. Lęk separacyjny objawia się nadmiernym zamartwianiem się i strachem przed byciem z dala od najbliższych osób, do których dziecko jest przywiązane. Lęk uogólniony natomiast to nadmierne zamartwianie się i lęk, który nie ma konkretnej przyczyny. Osoby z zespołem lęku uogólnionego stale doświadczają lęków i niepokojów, które są nieadekwatne do sytuacji. Martwią się tym co może się wydarzyć, często mają problemy ze snem, obawiają się o bezpieczeństwo własne i bliskich ludzi. Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne to także rodzaj zaburzeń lękowych, w których dziecko lub nastolatek, próbuje radzić sobie z lękiem jakiego doświadcza, poprzez wykonywane określonych czynności. Myśli które nie dają spokoju nazywane są natręctwami lub obsesjami, natomiast czynności wykonywane w celu obniżenia lęku to kompulsje. Przykładem zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego może być lęk przed zarazkami, który próbuje się zniwelować poprzez bardzo częste, wręcz obsesyjne mycie rąk. Kolejnym zaburzeniem lękowym są różnego rodzaju fobie. Fobie to przeżywanie silnego, irracjonalnego lęku przed obiektami, lub sytuacjami, które nie są tak naprawdę niebezpieczne. Możemy wyróżnić np. agorafobię, lęk przed otwartymi przestrzeniami, lub fobię społeczną – w przypadku której dziecko lub nastolatek odczuwa silny lęk w sytuacjach społecznych. W przypadku dzieci i młodzieży możemy także mówić o fobii szkolnej, kiedy to dziecko odczuwa silne dolegliwości somatyczne, takie jak ból głowy, brzucha, nudności i odczuwa silny stres na myśl o pójściu do szkoły.

Zaburzenia depresyjne i myśli samobójcze

Kolejnym problemem psychologicznym jaki może występować u dzieci i młodzieży jest depresja, która należy do zaburzeń nastroju. Charakteryzuje się ona długotrwale obniżonym nastrojem, odczuwaniem smutku, przygnębienia, niską samooceną, pesymizmem, oraz występowaniem licznych problemów somatycznych. Może towarzyszyć jej między innymi: niezdolność do odczuwania przyjemności (anhedonia), apatia, zaburzenia koncentracji, ciągłe zmęczenie i brak energii, bezsenność lub nadmierna senność, brak apetytu lub wzmożony apetyt. Przebieg depresji może mieć różne nasilenie, od łagodnych stanów depresyjnych po ciężkie. Mogą pojawiać się stany depresyjne o stałym nasileniu lub też epizody depresji przeplatane stanami dobrego samopoczucia. W ciężkich przypadkach, depresja może wiązać się z pojawianiem się myśli samobójczych, co zagraża zdrowiu i życiu osoby, która na nią choruje. Chory na depresję często wycofuje się z życia towarzyskiego i ogranicza kontakty z rówieśnikami. Pojawia się poczucie bycia bezużytecznym i niepotrzebnym. W niektórych przypadkach depresji może dochodzić do zachowań autoagresywnych i samookaleczenia się.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi – ADHD

Następnym problemem psychologicznym, jaki może wystąpić u dzieci jest zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Główne objawy to: nadruchliwość, impulsywność, zaburzenia koncentracji uwagi. Te objawy powodują trudności szkolne oraz obniżają skuteczne funkcjonowanie dziecka w interakcjach społecznych. Dziecko nadpobudliwe łatwo się rozprasza, ma trudności z koncentracja na zajęciach, popełnia liczne błędy w zadaniach, ma trudności z przyswojeniem sobie złożonych instrukcji. Trudno jest mu spokojnie wysiedzieć na zajęciach. Niezbędnym warunkiem rozpoznania ADHD jest pojawienie się objawów zaburzenia przed 7 rokiem życia dziecka. Objawy muszą trwać co najmniej sześć miesięcy, utrudniać funkcjonowanie i występować w przynajmniej dwóch środowiskach w jakich dziecko funkcjonuje (np. w domu i w szkole). Niegdyś sadzono, że ADHD mija wraz z wiekiem. Niestety obecnie wiadomo, że u części dzieci ADHD może utrzymywać się także w wieku nastoletnim, a później również w wieku dorosłym. U nastolatka nadruchliwość może zmieniać się w uczucie wewnętrznego niepokoju. Nadal mogą występować trudności w koncentracji uwagi. Młodzież z ADHD może mieć także trudności z przewidywaniem konsekwencji swoich działań oraz gorzej radzić sobie w nauce.

Zaburzenia odżywiania

Kolejne problemy jakie mogą dotyczyć dzieci i młodzieży to zaburzenia odżywiania się. Dwie główne postacie zaburzeń odżywiania to anoreksja i bulimia. Anoreksja rozwija się najczęściej w wieku dorastania i charakteryzuje się znacznym obniżeniem masy ciała w skutek wprowadzenia restrykcji w odżywianiu się przez osobę chorą. W przypadku anoreksji występuje także zaburzony obraz własnego ciała. Pomimo znacznego ubytku wagi i wychudzenia, osoba chora wciąż twierdzi, że waży za dużo i jest za gruba. Charakterystyczne jest oszukiwanie otoczenia co do ilości zjadanego pokarmu. Chorzy niechętnie jedzą wspólne posiłki z innymi ludźmi, często gdy nie są obserwowani, wyrzucają pokarmy zamiast je zjeść. Bulimia natomiast polega na niekontrolowanym objadaniu się, po czym chory prowokuje wymioty, aby zwrócić przyjęty pokarm. Bulimia pojawia się zwykle u osób, które wcześniej próbowały się odchudzać stosując różnego rodzaju diety. Podobnie jak anoreksja, bulimia częściej występuje u dziewcząt niż chłopców i także występuje w niej lęk przed przytyciem. Do zaburzeń odżywiania należy również kompulsywne objadanie się bez prowokowania wymiotów, które może prowadzić do otyłości.

Uzależnienia

Uzależnienia są także poważnym problemem. Dzieci i młodzież mogą uzależnić się nie tylko od alkoholu, nikotyny lub substancji psychoaktywnych, ale także – co dzieje się coraz częściej – od komputera, internetu, gier, zakupów, słodyczy itp. Uzależnić się można w zasadzie od wszystkiego, jednak mechanizmy uzależnienia są w każdym przypadku podobne. O uzależnieniu, mówimy kiedy występuje: silne pragnienie przyjmowania danej substancji lub wykonywania określonych czynności pomimo szkodliwości danego postępowania, utrata samokontroli, nieudane próby zerwania z nałogiem, zespół abstynencyjny. Zespół abstynencyjny polega na wystąpieniu przykrych objawów po zaprzestaniu spożywania substancji od której osoba jest uzależniona, lub też po zaprzestaniu wykonywania czynności związanych z uzależnieniem (np. przerwa w korzystaniu z komputera, u osoby uzależnionej od niego). Osoba uzależniona od komputera czy internetu, gdy nie ma do niego dostępu, staje się nerwowa, odczuwa silne napięcie i pragnienie ponownego skorzystania z komputera. Te przykre objawy związane z zespołem abstynencyjnym powodują, że tak trudno jest zerwać z nałogiem. Człowiek uzależnia się nie tylko fizycznie, ale także psychicznie. Jeżeli uzależnienie jest już zaawansowane, ciężko jest samemu z niego wyjść, wymagane jest wsparcie z zewnątrz.

Formy pomocy dla dzieci i młodzieży z problemami psychologicznymi

Aby pomoc była skuteczna, należy dopasować ją do tego jaki rodzaj problemu występuje u danego dziecka lub nastolatka. Im szybsza interwencja tym większe prawdopodobieństwo osiągnięcia sukcesu. W przypadku problemów psychologicznych podstawową formą wsparcia jest oddziaływanie psychoterapeutyczne. Bardzo ważna jest na początku psychoedukacja dziecka i jego opiekunów, odnośnie możliwych przyczyn, objawów i leczenia problemu z którym styka się dziecko lub nastolatek. Poza psychoedukacją, formami pomocy są: terapia indywidualna lub grupowa, lub też podjęcie terapii rodzinnej jeżeli jest to konieczne. Korzystne mogą okazać się także treningi umiejętności społecznych lub treningi radzenia sobie ze złością i agresją – w przypadku dzieci i nastolatków z zaburzeniami zachowania. W przypadku ciężkich zaburzeń depresyjnych, poza psychoterapią stosuje się często leczenie farmakologiczne po konsultacji z lekarzem psychiatrą. W przypadku zaburzeń odżywiania się takich jak anoreksja, może być konieczne leczenie szpitalne.

Coraz częściej rośnie świadomość społeczna, dotycząca problemów psychologicznych Częściej zdajemy sobie sprawę, że korzystanie z pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej  może być konieczne. Niestety bywają jednak środowiska, gdzie nadal wizyta u psychologa, czy psychiatry jest oceniania jako wstydliwa i krępująca. Problemy dzieci i młodzieży mogą być także bagatelizowane. Niektórzy nie zauważają problemów swoich dzieci, lub też uważają, że dziecko samo z tego wyrośnie. Często dziecko z problemami psychologicznymi, można także krzywdząco oceniać jako niezdolne i nieposłuszne. Pamiętajmy, że problemy dzieci i młodzieży są tak samo ważne jak problemy dorosłych. Zaniedbanie i brak wsparcia ze strony bliskich, może skutkować pogłębianiem się trudności i sprawiać, że dziecko wejdzie w dorosłe życia z bagażem nierozwiązanych problemów, które utrudnią mu skuteczne funkcjonowanie. Bądźmy więc wrażliwi na problemy naszych dzieci. Starajmy się dostrzec je w porę i reagować, aby móc skutecznie pomóc bliskim.

Bibliografia:

Namysłowska I., Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży w Polsce – stan rozwoju opieki psychiatrycznej i zadania na przyszłość, [w:] Postępy Nauk Medycznych, t. XXVI, nr 1, 2013.

Wolańczyk T. (red.), Komender J. (red.), Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci, Wydawnictwo Lekarskie PZWL: 2005.

PODZIEL SIĘ
Poprzedni artykułObraz choroby psychicznej w polskiej kulturze
Następny artykułNiebieska Wyspa w sercu Mazowsza.
Psycholog o specjalności z psychologii klinicznej i osobowości oraz psychologii wychowawczej z psychoprofilaktyką. Ukończyła socjoterapię dzieci i młodzieży oraz przygotowanie pedagogiczne. Prowadzi zajęcia grupowe oraz konsultacje indywidualne. Interesuje się szeroko pojętym rozwojem osobistym. Pasjami czyta książki. Najlepiej relaksuje się przy muzyce.